Μύρια συναισθήματων μπόλιασαν σε ένα χορό: Ζεϊμπέκικος!

ZEIBEKIKO GREEK

Μυσταγωγία. Ιεροτελεστία. Έκφραση. Αξιοπρέπεια. Ξέσπασμα.
Πολλές λέξεις μπορούν να χαρακτηρίσουν τον ανδρικότερο των ελληνικών λαϊκών χορών: Το ζεϊμπέκικο. Σε νυχτερινά κέντρα διασκέδασης, σε ταβέρνες,γάμους, πανηγύρια, σε παρέες σε σπίτια, πάντα οι άνδρες -και όχι μόνο- θα σηκωθούν να χορέψουν μια ζεϊμπεκιά. Άλλοτε για να βγάλουν τον καημό τους, άλλοτε για να κάνουν το κέφι τους. Από που προήλθε όμως το ζεϊμπέκικο; Ποια η ιστορία του; Το Ελληνικόν Λαϊκόν σας παρουσιάζει ένα μικρό αφιέρωμα.

Ετυμολογία

Για την ετυμολογία της λέξης ζεϊμπέκικο υπάρχουν δυο απόψεις. Σύμφωνα με την πρώτη, η λέξη έχει ρίζες ελληνοφρυγικές. Συγκεκριμένα από τις λέξεις Ζευς και Βέκος/ Μπέκος: Ζεϋ-Μπέκος=Ζεϋ εκ του Ζευς(συμβολίζει το πνεύμα) και Βέκος ή Μπέκος που κατά τον Ηρόδοτο είναι ο άρτος και συμβολίζει το σώμα.

Η δεύτερη άποψη αναφέρεται στους Ζεϊμπέκικους ή αλλιώς στα Ζεϊμπέκια ή στους Ζεϊμπέκηδες. Επρόκειτο για μια φυλή που ζούσε στη Μικρασιατική Φρυγία, τα μέλη της οποίας χόρευαν τον εν λόγω χορό κι έτσι έδωσαν και το όνομά τους σε αυτόν.  Στην τουρκική γλώσσα οι Ζεϊμπέκοι συναντώνται ως Zeibeks ή Zeybeks.

Ποιοι ήταν οι Ζεϊμπέκοι

Για τους Ζεϊμπέκους συναντάμε πληροφορίες πρώτη φορά τον 13ο αιώνα μΧ. Οι Ζεϊμπέκοι, σύμφωνα με τον Ηλία Πετρόπουλο αλλά και διάφορες πηγές του διαδυκτίου, υπήρξαν πολεμική φυλή που ζούσε στην Προύσα, στο Αϊδίνι και στα περίχωρα της Σμύρνης , προερχόμενη αρχικά από την περιοχή της Μικρασιατικής Φρυγίας, όπως προαναφέραμε. Σε αριθμό υπολογίζονταν περίπου στους σαράντα χιλιάδες.

Διφορούμενη είναι η καταγωγή τους. Άλλοι υποστηρίζουν πως έχουν ρίζες ελληνικές, από τη Μακεδονία και τη Θράκη συγκεκριμένα. Από τις ελληνικές αυτές περιοχές, λένε, μετανάστευσαν αρχικά στη Φρυγία και στη συνέχεια ήρθαν δυτικότερα, στη Σμύρνη. Για να υποστηρίξουν την ελληνικότητα των Ζεϊμπέκων κάποιοι χρησιμοποιούν το επιχείρημα πως οι ίδιοι οι Τούρκοι τους αποκαλούσαν «γκιαούρηδες». Τουρκικές πηγές όμως τους χαρακτηρίζουν ως φυλή τουρκική που βρισκόταν στην περιοχή της Σμύρνης από τον 17ο ως τον 20ο αιώνα.

Ομάδα Ζεϊμπέκων

Ομάδα Ζεϊμπέκων

Όπως και να χει, σύμφωνα με τους περιηγητές εκείνων των εποχών, οι Ζεϊμπέκοι είχαν συνήθειες πολύ διαφορετικές από εκείνες των Τούρκων. Φορεσιές, συμπεριφόρά, φιλοσοφία και χοροί είναι κάποιοι από τους τομείς της καθημερινής τους ζωής που τους έκαναν να ξεχωρίζουν. Ο πιο χαρακτηριστικός τους χορός: Ο ζεϊμπέκικος φυσικά (τουρκ: zeybek)! Χορός πολεμικός, δυνατός κι επιβλητικός που στις αρχές του 20ου αιώνα ξέφυγε από το στενό κύκλο αυτής της φυλής, διαδόθηκε στα τουρκικά αστικά κέντρα και από κει με αρκετές παραλλαγές το πήραν και το διαμόρφωσαν όπως το ξέρουμε σήμερα, οι Έλληνες (1).

Ο χορός

Το ζεϊμπέκικο σαν χορός δεν έχει συγκεκριμένα βήματα. Βασίζεται στον αυτοσχεδιασμό. Ο καθένας χορεύει τον δικό του ξεχωριστό, μοναδικό ζεϊμπέκικο. Αν και δεν υπάρχουν κανόνες στο συγκεκριμένο χορό, εντούτοις παλαιότερα, στο πρώτο μισό κυρίως του περασμένου αιώνα, συναντούσε κανείς κάποια χαρακτηριστικά κοινά, έναν ιδιότυπο, άγραφο κώδικα για όσους το χόρευαν.

Πολύ συχνά συναντούνται τα γνωστά…παραπατήματα. Οι δε φιγούρες εναλλάσονται με ευκολία: Ο χορευτής, αγέλαστος, θα σκύψει, θα περιστραφεί με το ένα πόδι, θα σηκωθεί, θα τιναχτεί, θα χαϊδέψει το δάπεδο, θα σηκώσει με το στόμα του ένα μπουκάλι κρασί ή και ολόκληρο τραπέζι (σπανιότερη και παλαιότερη φιγούρα). Συνήθως οι χορευτές φορούσαν παλαιότερα γαρύφαλλο στο αυτί και είχαν φυσικά τσιγάρο στα χείλη. Κρασί, ούζο και ρετσίνα είναι η συνηθέστερη παρέα αυτού που θα χορέψει το ζεϊμπέκικο.  Εξαιρετικά σπάνια το χόρευαν οι γυναίκες. Η ζεϊμπεκιά ξεκίνησε ως χορος ανδρικός και εν πολλοίς συνεχίζει ακόμα και σήμερα να είναι. «Κανόνες» γενικοί σύμφωνα με τον Ηλία Πετρόπουλο, που δεν γράφτηκαν ποτέ και απλά κατά παράδοση τηρούνταν από τους χορευτές.

Ζεϊμπέκικο ουδείς χόρευε εάν δεν πλημμυριζόταν από συναισθήματα. Είτε χαράς, είτε λύπης και καημού. Ο βαρύς ήταν για τους μεγαλύτερους σε ηλικία και για τους γνήσιους μάγκες, οι δε γρηγορότεροι για τους νεαρότερους. Προπολεμικά τον χόρευαν κραδαίνοντας μαχαίρια (2).Στο χώμα δε χορεύεται ζεϊμπέκικο και γενικότερα σε ανοιχτούς χώρους. Μονάχα πολύ παλιά, οι Ζεϊμπέκοι χόρευαν σε ανοιχτούς χώρους.

Χαρακτηριστική η σκηνή της ταινίας Ποτέ την Κυριακή, του Ζυλ Ντασέν:

Πρωτοερχόμενος στον ελλαδικό χώρο, ο συγκεκριμένος χορός συναντούνταν κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα και χορεύονταν από ανθρώπους των χαμηλότερων κοινωνικών τάξεων, όπουαναπτύχθηκε επί δεκαετίες η κουλτούρα του λαϊκού και ρεμπέτικου τραγουδιού.

Οι παραλλαγές

Ο ζεϊμπέκικος δεν είναι μονάχα ο χορός που συναντάμε συχνά πλέον σε κέντρα διασκέδασης, ταβέρνες κ.α. Υπάρχουν και αρκετές παραλλαγές, αν θεωρήσουμε ότι το κυρίως ελλαδικό ζεϊμπέκικο είναι πλέον το συνηθέστερο και λαοφιλέστερο. Υπάρχει ο κυπριακός ζεϊμπέκικος που συνήθως χορεύεται με δυο άτομα ή και ένα όπως συμβάινει με τον «κυρίως ελλαδικό» (ελληνικοί είναι αμφότεροι όπως επίσης και ο αϊβαλιώτικος που ακολουθεί) . Πολύ συχνά χορεύονταν και από γυναίκες.

Έχουμε, επίσης και τον αϊβαλιώτικο ζεϊμπέκικο που χορεύεται με δυο άτομα αντίκρυ:

Στο Πήλιο και συγκεκριμένα στη Μακρυνίτσα, επιβιώνει ένας ιδιότυπος ζεϊμπέκικος. Τελείται σε κύκλο και χορεύεται με καθορισμένες κινήσεις και βήματα από όλους τα ίδια. Στο γύρισμα του χορού των ζεϊμπέκων ακούγεται το επιφώνημα «Σούιντα!» άγνωστης ερμηνείας, που εκφέρεται όμως με επιθετική-αποτροπαϊκή διάθεση (3).

Στην Τουρκία συναντά κανείς πολλά είδη ζεϊμπέκικου.

Τα τραγούδια

Όπως είναι γνωστό, πάμπολλα κομμάτια έχουν γραφτεί στο ρυθμό του ζεϊμπέκικου. Ορχηστρικά και μη. «Το ζεϊμπέκικο της Ευδοκίας», «Δυο πόρτες έχει η ζωή», «Τρελοκόριτσο», «Της γερακίνας γιος», «Ξημερώματα», «Στρώσε μου να κοιμηθώ» , «Γιατί με ξύπνησες πρωί», «Το αμάρτημα» , «Δραπετσώνα», » Ο κυρ Θάνος πέθανε», «Είμαι αϊτός χωρίς φτερά», «Βρέχει φωτιά στη στράτα μου», «Νύχτωσε χωρίς φεγγάρι» και αναρίθμητα άλλα τα οποία λόγω οικονομίας χώρου και μόνο δε θα παραθέσουμε.

Επίλογος

Η προσπάθεια και μόνο να ψάξει κανείς πληροφορίες για το ζεϊμπέκικο, να τις βάλει σε μια τάξη και να τις παρουσιάσει με μια στοιχειώδη σειρά έρχεται σε αντίθεση με την ίδια τη φύση του χορού αυτού. Πρόκειται για την απόλυτη λαϊκή έκφραση του αυθορμητισμού, του αυτοσχεδιασμού, του ξεσπάσματος.  Καλούπια, κανόνες και νόρμες, στο ζεϊμπέκικο δε χωρούν. Το ζεϊμπέκικο δε θα στο μάθει κανείς. Θα το βιώσεις και θα το κάνεις κτήμα σου.

Η λαογραφία και γενικότερα η ιστορική έρευνα ακόμα δεν έχουν δώσει πειστικές απαντήσεις για σημαντικά ερωτήματα που το αφορούν: Ούτε για την καταγωγή του είμαστε σίγουροι, όπως θα διαβάσατε και παραπάνω, ούτε για την ετυμολογία της λέξης, ούτε καν και για τη σχέση του τουρκικού zeybek με τον ελληνικό ζεϊμπέκικο. Πολλοί υποστηρίζουν για παράδειγμα πως ο ζεϊμπέκικος έχει ρίζες αρχαιοελληνικές και όχι τουρκικές και πως ο τουρκικός zeybek δεν έχει καμιά σχέση με το δικό μας ζεϊμπέκικο, επιχείρημα που εξ όψεως και μόνο είναι εύκολο να καταρριφθεί .

Όπως κάθετι λαϊκό στις μέρες μας, έτσι και το ζεϊμπέκικο έχει αλλάξει σε αρκετά σημεία. Τα γνήσια βαριά ζεϊμπέκικα σπανίζουν πλέον, ενώ οι χορευτές προτιμούν να επιδίδονται αρκετές φορές σε εντυπωσιακές φιγούρες που περισσότερο θυμίζουν μπαλαρίνα παρά χορευτή όπως τον περιγράψαμε πιο πάνω. Εντούτοις, συναντά κανείς και ανώνυμους που έχουν το συγκεκριμένο χωρό μέσα τους και χορεύουν με τρόπο ανδροπρεπή και απολαυστικό.

Υποσημειώσεις:

(1): Πολεμικούς χορούς συναντά κανείς στην ελληνική παράδοση αρκετά συχνά. Και οι Κρητικοί αλλά και οι Πόντιοι (Πυρρίχιος) έχουν να μας επιδείξουν τέτοιου είδους χορούς.

(2): Πράγμα που παραπέμπει ίσως στην πολεμική φύση των Ζεϊμπέκων ή μήπως ήταν χαρακτηριστικό συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων στα μεγάλα ελληνικά αστικά κέντρα, όπως οι κουτσαβάκηδες ή οι μάγκες;

(3): Άλλο ένα στοιχείο που παραπέμπει στην πολεμική φύση του ζεϊμπέκικου.

Πηγές:

α) «Ρεμπέτικο Τραγούδι» (Ηλίας Πετρόπουλος)
β) http://www.ogdoo.gr/portal/index.php?option=ozo_content&perform=view&id=7000&Itemid=14
γ) http://www.barracas.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=72&Itemid=85
δ) Rebetiko.gr
ε) Wikipedia
στ) http://www.24grammata.com/?p=14474
ζ) http://www.to-parakseno.gr/2013/04/blog-post_3717.html

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s