Λαϊκών τραγουδιών…γεωγραφία! Θεσσαλονίκη μέρος 3ο – Ο «Γεντικουλές»

131575-ki-cart-10

Το τρίτο μέρος του αφιερώματός μας στη γεωγραφία του ελληνικού λαϊκού τραγουδιού και τη Θεσσαλονίκη είναι αποκλειστικά αφιερωμένο σε ένα της κομμάτι ζοφερό: Στο Γεντί-Κουλέ.

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙ ΓΕΝΤΙΚΟΥΛΕ

Τι ήταν το «Γεντί-Κουλέ» ή «Γεντικουλές» που ακούμε και διαβάζουμε αρκετά συχνά; Θα ήταν ασέβεια να αναφερθούμε στα τραγούδια που αναφέρονται στο «Γεντικουλέ», χωρίς πρώτα να γράψουμε δυο λόγια για την τρομερή αυτή φυλακή της συμπρωτεύουσας.

Στην τουρκική γλώσσα yedi σημαίνει επτά και kule σημαίνει πύργος. Ο «Γεντικουλές», λοιπόν, ήταν αυτό που σήμερα αποκαλούμε «Επταπύργιο», τα «Κάστρα» της Σαλονίκης, που ορθώνονται επιβλητικά στην Άνω Πόλη. Το όλο οικοδόμημα είχε χτιστεί επί Βυζαντίου για την προστασία της πόλης από τους διάφορους εισβολείς. Είχε αρχικά δηλαδή αμυντικό καθαρά χαρακτήρα.

Κατά τη δεκαετία του 1890, όμως, οι Οθωμανοί που τότε είχαν υπό την κυριαρχία τους την πόλη, αποφάσισαν να μετατρέψουν το φρούριο σε φυλακή. Η ελληνική διοίκηση που ανέλαβε λίγα χρόνια αργότερα δεν άλλαξε τη χρήση του κι έτσι μέχρι και τη Χούντα των Συνταγματαρχών, στο «Γεντικουλέ» φυλακίστηκαν κατάδικοι και των δυο φύλων, παραβάτες όλων των αδικημάτων. Μέχρι και πολιτικοί κρατούμενοι έζησαν τη φρίκη του. Και μιλάμε για «φρίκη», διότι ο «Γεντικουλές» ήταν μια από τις πιο σκληρές φυλακές της χώρας εκείνες τις εποχές!

100_1982

Η εν λόγω φυλακή αποτέλεσε πηγή έμπνευσης πολλών ρεμπέτικων τραγουδιών. Λογικό, αν σκεφτεί κανείς ότι οι αυθεντικοί ρεμπέτες ήταν μέρος του τότε θεωρούμενου υποκόσμου και…θήτευσαν σε αρκετές φυλακές. Δυο τους φόβιζαν πολύ: Ο «Γεντικουλές» και το Παλαμήδι του Ναυπλίου.

Εφόσον υπάρχει ένας κάποιος διαχωρισμός μεταξύ ρεμπέτικου και λαϊκού τραγουδιού, οφείλουμε να σημειώσουμε ότι στο μεταπολεμικό λαϊκό τραγούδι, δε βρίσκει κανείς εύκολα αναφορές στο «Γεντικουλέ». Το ρεμπέτικο είναι αυτό που πόνεσε εκεί μέσα και που έντυσε με νότες το καταρραμένο όνομά του.

Α) ΔΡΑΠΕΤΗΣ ΤΟΥ ΓΕΝΤΙ-ΚΟΥΛΕ (ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΗΤΣΑΚΗΣ)
Βαρύ ζεϊμπέκικο που τραγούδησε ο Νίκος Γκιουλάκης. Αναφέρεται σε δραπέτη των φυλακών. Γενικώς η απόδραση είναι πάντα κρυφός πόθος των φυλακισμένων, πόσω μάλλον αυτών του Γεντικουλέ. Οι συγκεκριμένες φυλακές όμως ήταν πολύ δύσκολες για τον όποιο επίδοξο δραπέτη…

Τα κάστρα του Γεντί κουλέ
τα πήδηξα μια νύχτα
και τότε με περάσανε από μεγάλη δίκη
στη Θεσσαλονίκη, στη Θεσσαλονίκη
ήρθε και η μάνα μου κι έκλαψε στη δίκη
και μαζί της έκλαψε όλη η Θεσσαλονίκη

Ο χαρακτήρας του τραγουδιού, όμως, φαίνεται πως είναι τυχερός καθώς σε «λίγες μέρες τελειώνει η ποινή του»! Το εν λόγω τραγούδι μπορεί να το συναντήσετε και με τον τίτλο «Τα κάστρα του Γεντί-Κουλέ».

Β) ΠΕΝΤΕ ΧΡΟΝΙΑ ΔΙΚΑΣΜΕΝΟΣ (ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΠΑΠΑΖΟΓΛΟΥ,1934)
Προπολεμικό ρεμπέτικο που πρώτος ερμήνευσε ο Στελλάκης Περπινιάδης. Αναφορές σε αργιλέ, μάγκες, σεκλέτια, θλίψη, τσιλιαδόρους και πολιτσμάνους κυριαρχούν στο συγκεκριμένο τραγούδι.

Πέντε χρόνια δικασμένος μέσα στο Γεντί Κουλέ
από το πολύ σεκλέτι το `ριξα στον αργιλέ
Φύσα, ρούφα, τράβα τονε, πάτα τονε κι άναφτονε
Φύλα τσίλιες για τους βλάχους, κείνους τους δεσμοφυλάκους

Κι άλλα πέντε ξεχασμένος από σένανε καλέ
για παρηγοριά οι μάγκες μου πατούσαν αργιλέ
Φύσα, ρούφα, τράβα τονε, πάτα τονε κι άναφτονε
Φύλα τσίλιες για τους βλάχους, κείνους τους δεσμοφυλάκους

Τώρα που `χω ξεμπουκάρει μέσα απ’ το Γεντί κουλέ
γέμωσε τον αργιλέ μας να φουμάρουμε καλέ
Φύσα, ρούφα, τράβα τονε, πάτα τονε κι άναφτονε
Φύλα τσίλιες για τ’ αλάνι κι έρχονται δυο πολιτσμάνοι

Ο διάλογος μεταξύ συνθέτη και ερμηνευτή στα πρώτα δευτερόλεπτα της ηχογράφησης απολαυστικός. Στη δε μουσική διαφαίνεται εύκολα η επιρροή της μικρασιάτικης και ανατολίτικης μουσικής στο ρεμπέτικο.

Γ) ΓΙΑ ΜΙΑ ΓΥΝΑΙΚΑ ΧΑΘΗΚΑ (ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΙΤΣΑΝΗΣ,1952)
Πώς θα μπορούσε ο Βασίλης Τσιτσάνης που έχει γράψει τόσα όμορφα τραγούδια για τη Θεσσαλονίκη, να ξεχάσει τον περίφημο «Γεντικουλέ»; Λίγα χρόνια μετά τον πόλεμο, λοιπόν, ηχογραφείται μια δημιουργία του που τραγουδά ο σπουδαίος Πρόδρομος Τσαουσάκης!

Αν θέλεις μάνα να το δεις το δύστυχο παίδί σου,
ελα μεσ’στο Γεντί Κουλέ να κλάψει η ψυχή σου,
ελα μεσ’στο Γεντί Κουλέ να κλάψει η ψυχή σου,
για μια γυναίκα χάθηκα σκληρά καταδικάστηκα.

Οι ρεμπέτες συνηθίζουν στα τραγούδια της φυλακής να απευθύνονται σε μητέρες, οι οποίες πάντα «κλάινε για το δύστυχο παιδί τους». Το ίδιο κάνει και εδώ ο Τσιτσάνης. Διαβάζουμε και για κελιά σκοτεινά, αλυσίδες και γενικώς το συγκεκριμένο τραγούδι διακατέχεται από απελπισία, καθώς ο τελευταίος του στίχος έχει ως εξής: «Μες στο Γεντί-Κουλέ τα νιάτα μου θα αφήσω».

Δ) ΑΝΑΣΤΕΝΑΖΕΙ Ο ΓΕΝΤΙ-ΚΟΥΛΕΣ (ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΚΟΤΟΜΑΤΗΣ)
Ο Σαράντος Κοτομάτης είναι ένας από τους λιγότερο γνωστούς δημιουργούς του ρεμπέτικου. Έγραψε κι αυτός για τις φυλακές αυτές της συμπρωτεύουσας:

Αναστενάζει ο Γεντί – Κουλές,
τί έχεις, παληκάρι μου και κλαις.

Θρηνώ τα μαύρα νιάτα μου
στο κρύο το κελί μου,
μέσ’ στα βαρειά τα σίδερα
θ’ αφήσω το κορμί μου.

Αναστενάζει ο Γεντί – Κουλές,
κουράγιο, παληκάρι μου, μην κλαις.

Αντιλαλούν απόψε οι φυλακές
και κλαίει όλος ο Γεντί – Κουλές.

Αύριο το ξημέρωμα
τον κόσμο τον αφήνω,
αφού με καταδίκασαν,
το χρέος μου το δίνω.

Αναστενάζει ο Γεντί – Κουλές,
κουράγιο, παληκάρι μου, μην κλαις.

Αναστενάζει ο Γεντί – Κουλές,
τί έχεις, παληκάρι μου και κλαις.

Αφήνω τη γυναίκα μου,
τα δόλια τα παιδιά μου,
ήρθε η στερνή η ώρα μου
και σφίγγεται η καρδιά μου.

Καταδικασμένος σε θάνατο ο χαρακτήρας του τραγουδιού αυτού βρίσκεται σε κατάσταση απελπισίας. Νέος, με γυναίκα και παιδιά, δεν πρόλαβε να χαρεί τη ζωή του και θα αφήσει τα «μαύρα νιάτα» του, για λόγο που δεν αναφέρει. Ερμηνευτές οι Ανθούλα Αλιφραγκή και Γ. Γογούσης.
Ο Σαράντος Κοτομάτης έγραψε κι άλλο τραγούδι για φυλακές, όχι όμως για το Γεντί-Κουλέ αλλά για το Παλαμήδι του Ναυπλίου.

Ε) ΓΕΝΤΙ ΚΟΥΛΕ (ΣΩΣΟΣ ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ-ΑΙΜΙΛΙΟΣ ΣΑΒΒΙΔΗΣ,1934)
Ξεχασμένο τραγούδι δυο ξεχασμένων -δυστυχώς- δημιουργών που δεν ήταν ρεμπέτες!  Ο Σώσος Ιωαννίδης ήταν γνωστός και ως «Ψυριώτης» και έγραψε τραγούδια που ερμήνευσαν μεταξύ άλλων η Ρόζα Εσκενάζυ και η Χαρούλα Αλεξίου. Ο δε Αιμίλιος Σαββίδης κουβαλούσε το παρατσούκλι «Βοσπορινός» και ήταν στιχουργός. Σοφία Βέμπο, Μαρούδας, Πολυμέρης, Μπέλλου είναι κάποιοι από τους ερμηνευτές που τραγούδησαν δημιουργίες του.
Οι δυο τους συνεργάστηκαν για…χάρη του Γεντικουλέ. Τραγουδά ο Γιώργος Παπασιδέρης,

Πέρα στο Γεντί Κουλέ τα κάστρα γκρεμούν
στον πόνο τους πνιγμένοι μέρα νύχτα τραγουδούν
δερβισάδες κι οι καρδιές βαρυγκωμούν
πέρα ‘κει στις φυλακές κλεισμένος κι εγώ
για σένα καρδιοκλέφτρα τον σεβντά μου τραγουδώ
με λουλάδες μαστουρώνω και μεθώ

Για σένα ισοβίτης στο Γεντί Κουλέ θρηνώ
αμάν άμαν τον σεβντά μου τραγουδώ

Πέρα στο Γεντί Κουλέ ακούς μια φωνή
και παίζει το μπουζούκι με καημό να τραγουδεί
στο σκοτάδι μια αγάπη να θρηνεί
μέσα εδώ στις φυλακές ημέρες περνώ
με στεναγμό και πόνο τον σεβντά μου τραγουδώ
και ματώνω μαστουρώνω και μεθώ

Για σένα ισοβίτης στο Γεντί Κουλέ θρηνώ
αμάν άμαν τον σεβντά μου τραγουδώ

ΣΤ) ΒΡΑΔΙΑΣΕ ΚΑΙ ΣΤΟ ΓΕΝΤΙ ΚΟΥΛΕ (ΓΕΝΤΙ ΚΟΥΛΕ) (ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΗΤΣΑΚΗΣ,1957)
Άλλη μια δημιουργία του Γιώργου Μητσάκη που πρώτος ερμήνευσε ο Στέλιος Καζαντζίδης.

Βράδιασε και στο Γεντί Κουλέ,
σωπάσανε τα σήμαντρα, σκοτάδι είναι βαθύ.
Κάποιος όμως, κάποιος που πονάει
δεν μπορεί να κοιμηθεί.

Έλα, μανούλα μου, πριν με δικάσουνε,
κλάψε να μ’ απαλλάξουνε.

Εδώ και πάλι ο κατάδικος σκέφτεται τη μάνα του, πονάει, την καλεί να έρθει να τον δει παρόλο που ξέρει πως για ακόμη μια φορά θα την κάνει να κλάψει. Νιώθει, δε, πως δεν έκανε κάτι τόσο βαρύ που να τον αναγκάζει να περνά τα πάνδεινα στη φριχτή αυτή φυλακή. Ζηλεύει, τέλος, τον υπόλοιπο κόσμο που βρίσκεται έξω από το Γεντικουλέ και χαίρεται τη ζωή του ελεύθερος, χωρίς δεσμά και αλυσίδες.
Ο Ηλίας Πετρόπουλος, στο βιβλίο του «Ρεμπέτικα Τραγούδια», σημειώνει για το εν λόγω κομμάτι πως η επωδός του θυμίζει παλαιά τραγούδια του Παλαμηδίου.

Ζ) ΓΕΝΤΙ ΚΟΥΛΕ (ΜΑΡΙΟΣ ΤΟΚΑΣ-ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΓΡΑΨΑΣ)
Ο Πασχάλης Τερζής ηχογράφησε το 2001 τη δημιουργία αυτή των Μάριου Τόκα και Φίλιππου Γράψα και τη συμπεριέλαβε στο δίσκο «Θέλω να πω». Στίχοι μεστοί και ζωντανοί που δίνουν εικόνες τόσο από τη γύρω γειτονιά της Άνω Πόλης όσο και από το εσωτερικό της φυλακής.

Στη γειτονιά μου πορνευόταν η αλήθεια
κουβεντιαστά από ταβέρνα σε ταβέρνα.
Και μια μικρή καμπαρετζού μ’ ωραία στήθια
γύριζε πάντοτε στο σπίτι της παρθένα.

Είχε μπεκρήδες και με τ’ όνομα ξενύχτες
που βρίζαν ψάχνοντας να βρουν τα βήματά τους
και κάτι μάγκες φτωχοδιάβολους αλήτες
που μπλέκαν σ’ έρωτες και βρίσκαν τον μπελά τους.

Στου Γεντί Κουλέ το δρόμο
τοιχοκόλλαγαν τον νόμο,
στου Γεντί Κουλέ την πύλη
κλαίγαν συγγενείς και φίλοι.

eptapirgio [640x480]

Το αφιέρωμα θα συνεχιστεί. Τόσο για τη Θεσσαλονίκη όσο και για άλλες πόλεις της Ελλάδας που αναφέρονται σε λαϊκά τραγούδια!

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:
«ΛΑΪΚΩΝ ΤΡΑΓΟΥΔΙΩΝ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ-ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΜΕΡΟΣ 1ο»
«ΛΑΪΚΩΝ ΤΡΑΓΟΥΔΙΩΝ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ- ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΜΕΡΟΣ 2ο»
«ΛΑΪΚΩΝ ΤΡΑΓΟΥΔΙΩΝ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ- ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΜΕΡΟΣ 4ο»

ΠΗΓΕΣ:
http://www.cyberotsarka.gr/tsarkes/nomos-thessalonikis/65-gentikoule.html
http://www.karfitsa.gr/2014/04/22/stis-fylakes-toy-genti-koyleploysio-f/
Wikipedia
«Ρεμπέτικα τραγούδια» (Ηλίας Πετρόπουλος)

 

Advertisements

3 thoughts on “Λαϊκών τραγουδιών…γεωγραφία! Θεσσαλονίκη μέρος 3ο – Ο «Γεντικουλές»

  1. Παράθεμα: Λαϊκών τραγουδιών…γεωγραφία! Θεσσαλονίκη Μέρος 1ο | Το ελληνικόν λαϊκόν

  2. Παράθεμα: Λαϊκών τραγουδιών…γεωγραφία! Θεσσαλονίκη μέρος 2ο | Το ελληνικόν λαϊκόν

  3. Παράθεμα: Λαϊκών τραγουδιών…γεωγραφία! Θεσσαλονίκη Μέρος 4ο | Το ελληνικόν λαϊκόν

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s